جانِ جوان ابزارِ پیرانِ سیاست

با نهایت اندوه، جان‌باختن هزاران جوان و نوجوان در اعتراضات اخیر را به خانواده‌های داغدار و به جامعه‌ای که بر پیکرش زخم‌های بسیارست، تسلیت می‌گویم. با این‌همه، این مرگ‌ها را نمی‌توان در حدّ سوگواری و زبانِ تسلیت متوقف ساخت. آنچه رخ داده، نه صرفاً برآمده از خشونتی عریان و آنی، بلکه حاصلِ سازوکارهایی است که تصمیم‌ها، فراخوان‌ها و توزیع مسئولیت‌ها در کنش سیاسی ایران را شکل می‌دهند. اکنون، وظیفه‌ی جامعه نه فراموشی این مرگ‌ها، بلکه بازشناسی این سازوکارها و فهم منشأ این تراژدی است؛ زیرا هر جامعه‌ای که از این مواجهه سر باز زند، ناگزیر بهای آن را با تکرار فاجعه خواهد پرداخت.فعالیت و کنش های مدنی، سیاسی، انقلابی، فارغ از محتوای ایدئولوژیک یا آرمان و هدف خود، تنها آنگاه می‌تواند واجد شأن و اعتبارحقیقی واخلاقی باشند که بر عاملیتی آگاهانه استوار گردند. عاملیت، مستلزم توانِ فهم، سنجش و پذیرش پیامد است؛ توانایی که نه امری دفعی، بلکه فرآیندی تدریجی و وابسته به بلوغ ذهنی و تجربی انسان است. نوجوان، دقیقاً از آن‌رو که هنوز قوه‌ی تشخیص و داوری‌اش در حال تکوین است، نمی‌تواند به‌تمامی بارِ پیامدهای کنشی را بر دوش کشد که ذاتاً پرخطر و مرگ‌بار است.از این منظر، دعوت نوجوانان به میدان‌هایی که خطر مرگ در آن‌ها محتمل، و حتی پیش‌بینی‌پذیر است، نه خطایی در سطح تاکتیک، بلکه سقوطی در ساحت اخلاق است. تفاوتی نمی‌کند این دعوت با چه واژگانی آراسته شود: آزادی، عدالت، رهایی یا آینده. زبانی که جانِ نابالغ را به ابزار پیشبرد هدف بدل می‌کند، زبانِ مسئولیت نیست؛ زبانِ بهره‌برداری است. میان این منطق و منطقِ کودک‌سرباز، تفاوتی جوهری وجود ندارد؛ تفاوت، صرفاً در صورت‌بندی واژگان است، و نه در حقیقتِ عمل.به عبارتی دیگر, تمایز میان فرد بالغ و نابالغ، صرفاً قراردادی حقوقی نیست؛ این تمایز، مرزی بنیادین در اخلاق است. مرزی که برای جلوگیری از آن وضع شده است که انسانِ نابالغ، ابزار تصمیم‌گیری های دیگران نشود. لذا هر گفتمان سیاسی که از این مرز عبور می‌کند و هیجان، خشم یا شجاعت نوجوانان را جایگزین مسئولیتِ بزرگسالان می‌سازد، در عمل انسان را نه به‌مثابه غایت، بلکه به‌مثابه ابزار می‌نگرد؛ و این دقیقاً همان نقطه‌ای است که سیاست از اخلاق گسسته می‌شود.لذا هر ضرورت تاریخی—اعتراض، اعتصاب یا نافرمانی مدنی—باید بر دوش کسانی قرار گیرد که قادر به فهم کامل پیامدها و پذیرش مسئولیت آن هستند. کنش سیاسی، زمانی معنا دارد که کنش‌گر بداند چه چیزی را انتخاب می‌کند و چه چیزی را به خطر می‌اندازد و نوجوانان، به‌دلیل موقعیت رشدی ناتمام خود، نباید حامل هزینه‌هایی شوند که در شکل‌گیری آن تصمیم‌ها نقشی نداشته‌اند.از این رو خطاب به فعالان سیاسی و صاحبان تریبون باید بی‌پرده گفت: تهییج، تنها زمانی می‌تواند از نظر اخلاقی دفاع‌پذیر باشد که تهییج‌کننده خود در معرض همان خطر و همان پیامد قرار گیرد. فاصله‌گرفتن از هزینه ها و واگذاری آن به جان های جوان، سیاست را از عرصه‌ی مسئولیت به صحنه‌ی نمایش قدرت کذب فرو می‌کاهد.البته در این میان، خانواده‌ها نیز با مسئولیتی دشوار اما انکارناپذیر روبه‌رو هستند. مراقبت از فرزندان، صرفاً به معنای حفاظت فیزیکی نیست؛ بلکه به معنای مقاومت آگاهانه در برابر تبدیل‌شدن شور و انرژی نوجوانی به سرمایه‌ی پروژه‌هایی است که تصمیم‌گیرانشان خود از خطر مصون مانده‌اند. جامعه‌ای که نتواند از جان کودکان و نوجوانانش پاسداری کند، حتی اگر به دگرگونی سیاسی دست یابد، در ساحت اخلاق، بی‌تردید شکست خورده است.

نویسنده ؛ مهتاب غلامی پور