سقوط ونزوئلا؛ روایت یک فروپاشی در جهان بی‌تعارف

آنچه امروز در ونزوئلا رخ داد، صرفاً سقوط یک دولت یا کناررفتن یک رئیس‌جمهور نبود؛ بلکه نشانه‌ای روشن از آشکارشدن منطق زور وقدرت در جهان معاصر است. روایت «پایان مادورو»—خواه در قالب ربایش، خواه در هیئت حذف نرم و تدریجی—از تحولی ژرف در نظم بین‌الملل حکایت دارد؛ نظمی که دیگر خود را مقید به تعارفات حقوقی، هنجارهای اخلاقی و صورت‌بندی‌های کلاسیک حقوق بین‌الملل نمی‌داند و بی‌پرده، منطق قدرت را جایگزین زبان قانون کرده است.اگر حذف عالی‌ترین مقام یک کشور، آن هم در قلب پایتخت و بی‌هیچ مقاومت معناداری، قابل تصور یا تحقق می‌شود، این صرفاً نقض قواعد حقوقی نیست؛ بلکه اعلان پایان توهمات حقوقی در سیاست جهانی است. جهانِ قدرت بار دیگر نشان می‌دهد که منطق اش نه قانون و حق، بلکه قدرت است. با این همه، چنین مداخله‌ای اگر حتی محکوم و نامشروع—تنها زمانی امکان‌پذیر می‌شود که یک نظام سیاسی پیش‌تر از درون تهی شده باشد.ونزوئلا سال‌ها پیش از آن‌که به میدان کشاکش قدرت‌های خارجی بدل شود، دچار فروپاشی درونی شده بود. دولتی که بر شالوده‌ی رانت نفتی بنا شد، به‌تدریج جای حمایت اجتماعی را با حلقه ی کوچک وفاداران عوض کرد. نفت، به‌جای آن‌که پیشران توسعه و نهادسازی باشد، به ابزاری برای بی‌نیازی دولت از رضایت جامعه بدل شد. حاصل این مسیر، دولتی فربه و جامعه‌ای نحیف بود؛ ساختاری که ظاهراً پابرجاست، اما در باطن، تهی و پوشالی است.در چنین ساختاری، امنیت نیز صوری است. نظامی که رئیسش می‌تواند در قلب پایتخت بی‌دفاع بماند—یا دست‌کم چنین تصوری درباره‌اش شکل بگیرد—پیش از آن‌که قربانی توطئه‌ی خارجی باشد، محکوم ناکارآمدی خود است. اقتصادی که فرو می‌پاشد، تورمی که افسار می‌گسلد، و ارتشی که یا نفوذپذیر است یا بی‌اراده، همه نشانه‌های یک حقیقت‌اند: قدرتی که از درون پوسیده شده است.نقطه‌ی گسست اصلی اما نه در دولت، که در جامعه‌ی دوپاره پدیدار شد. جایی که هم‌زمان شادی و سوگواری نسبت به یک رویداد سیاسی، رخ می‌دهد، فروپاشی ناگزیر است چراکه مفهوم «وحدت ملت » پیش‌تر فروریخته است. خطرناک‌ترین لحظه‌ی هر نظام سیاسی دقیقاً همین‌جاست: زمانی که بخشی از جامعه، برای رهایی از وضع موجود، حتی مداخله و ربایش خارجی را نیز برمی‌تابد. در این نقطه، حاکمیت ملی دیگر یک ارزشی همگانی نیست، بلکه به مفهومی انتزاعی و بی‌جان فروکاسته می‌شود.از این منظر، نقش ایالات متحده را نیز باید واقع‌گرایانه تحلیل کرد. واشنگتن نه آغازگر فروپاشی، بلکه بهره‌بردار از شکاف موجود و خلأ قدرت بود. ورود آمریکا به میدان ونزوئلا نه از سر دلسوزی برای مردم، بلکه در پیوند با نفت، ژئوپلیتیک و کنترل بازار جهانی انرژی معنا پیدا می‌کند. اعلام دولت ونزوئلا به‌عنوان «دولت تروریستی»، تقلیل جایگاه رئیس آن بعنوان تاجر مواد مخدر و تعیین جایزه‌های میلیون‌دلاری، همگی پله‌های سناریویی حساب‌شده‌اند؛ سناریویی که مخاطب آن فقط کاراکاس نیست، بلکه کل جهان است.در واقع کنترل نفت ونزوئلا، برای آمریکا ابزاری راهبردی است؛ بیمه‌ای برای روزهای بحرانی خاورمیانه و خلیج فارس، و اهرمی برای مهار شوک‌های پیش‌بینی‌ناپذیر بازار انرژی و در عین حال، حامل هشداری ضمنی و پیامی بازدارنده به سایر دولت‌های نافرمان در جهان بی‌تعارف امروز است.با این همه، خطای تحلیلی آن است که همه‌چیز به توطئه‌ی خارجی فروکاسته شود. حقیقت تلخ‌ این است که هیچ قدرت خارجی‌ای نمی‌تواند نظامی را فروبپاشد، مگر آن‌که آن نظام پیش‌تر از درون فروریخته باشد. دولتی که به‌راحتی نفوذپذیر می‌شود، سران دولتی که معامله‌پذیرند و جامعه‌ای که نسبت به سرنوشت سیاسی خود دچار دوگانگی است، رئیس‌جمهوری که با مبلغی معامله‌پذیر می‌شود، پیش از آن‌که قربانی خیانت اطرافیان باشد، قربانی سیاست‌های خود است و پایان آن پیش از هر مداخله ای رقم خورده است.ونزوئلا، در نهایت، نه فقط داستان تلخ پایان یک دولت ، که آینه‌ی سرنوشت دولت‌هایی است که بدون رضایت مردم حکومت می‌کنند. هیچ سامانه‌ی امنیتی ی، هیچ متحد خارجی و هیچ ثروت طبیعی‌ای جای پشتوانه‌ی مردمی را نمی‌گیرد. قدرت، زمانی که از حمایت مردم تهی شود، حتی اگر پابرجا به نظر برسد، در حقیقت سقوط کرده است.